Daniłowiczowa z Żółkiewskich Zofia, h. Lubicz (ur. ok. 1590 † 1634). Była najstarszą córką kanclerza i hetmana w. kor., Stanisława Żółkiewskiego, i Reginy z Herburtów. W r. 1605 poślubił ją w Żółkwi Jan h. Sas Daniłowicz, wówczas podczaszy kor., potem wojewoda ruski († 1628). Po bezpotomnie zmarłym w r. 1623 bracie, Janie Żółkiewskim, przeszło na Zofię a przez nią na ród Daniłowiczów, całe dziedzictwo hetmańskie, wszystkie dobra Żółkiewskich. Dziećmi jej byli: Teofila, zamężna za Jakubem Sobieskim, kasztelanem krak., Dorota, zakonnica w klasztorze pp. benedyktynek łac. we Lwowie, i Stanisław. Z. D-a była więc babką po kądzieli króla Jana III Sobieskiego. Stwierdza on w swej autobiografii, iż do jej śmierci wychowywał się u niej na zamku żółkiewskim. Z. D-a pamiętała o przekazaniu potomnym pamięci swego rodzica i jedynego brata. Uczciła ich pomnikiem w farze żółkiewskiej i zaopatrzyła znamiennym napisem: »Exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor!« (»Niech powstanie z kości naszych mściciel«).
Objąwszy dobra rodzinne, czuwała nie tylko troskliwie nad wykonaniem woli i zapisów swych przodków, ale i pomnażała wydatnie ich fundacje, m. in. uczyniła zapis 1 III 1627 dla szpitala św. Łazarza na przedmieściu lwowskim w Żółkwi. Wystawiony przez nią obszerny akt zapisów na rzecz kolegiaty żółkiewskiej z 1 II 1631 rzuca obfite światło na jej umysłowość i światopogląd. Wyraża w nim ona swą dbałość o nauczanie dzieci i prostaczków podstaw religii chrześcijańskiej, żąda cenzusu wykształcenia akademickiego dla nauczyciela szkoły parafialnej, poleca dobór godnej młodzieży na przyszłych kapłanów, ustanawia dla niej zasiłki itd. M. in. rozporządza też, iż z dochodów kolegiaty »30 zł mają być na księgi kościelne obracane, które do biblioteki kościelnej mają być wpisane i regestr ich w skarbie chowany«.
Zarząd majątków swych sprawowała osobiście. Jako pani na Żółkwi, mieście prywatnym, wpływała na obsadę urzędów miejskich, rozpatrywała wyroki sądowe, regulowała stosunki cechowe, ingerowała w sprawach majątkowych mieszczan, wydawała zarządzenia usuwające z miasta jednostki zaburzające moralność publiczną i słała energiczne listy do rajców.
Zmarła w Żółkwi 20 VIII 1634. Na pogrzebie mowę żałobną wygłosił zięć jej, Jakub Sobieski, wychwalając jej niemal męską odporność na przeciwności życiowe. Syn zaś Stanisław uczcił jej pamięć nagrobkiem w farze żółkiewskiej po lewej stronie wielkiego ołtarza. Jak brat jej Jan Ż. dzieli pomnik z ojcem, tak ona z swą matką, Reginą. W fałdzistych szatach widnieją ich kute w marmurze postacie pod strażą duchową dwóch patronek: św. Reginy i św. Zofii. Wyryty na pomniku napis wysławia jej cnoty, iż była: »religijnością, pobożnością, skromnością w postępowaniu obdarzona, niewieściej wstydliwości i cnoty wzór, biednych sierot dobra matka i opiekunka«. Dowiadujemy się też z niego, że żyła przeszło 44 lat.
Kluczycki Fr., Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego, I cz. 1, s. 6 i 8; Barącz S., Pamiątki miasta Żółkwi, Lw. 1877, II 17, 39, 50–1, 55, 57–69 (tamże sprecyzowanie daty śmierci, s. 72, przyp. 3); Niedźwiecki M., Z przeszłości Żółkwi. Lw. 1908, 22–9; Szajnocha K., Opowiadania o królu Janie III. Opowiadanie I. Mściciel, Żytomierz 1860. Z okazji ślubu ukazały się w r. 1605 3 Epithalamia v. Estr. Dekreta z podpisem Zofii D-ej: rkp. Ossol. nr 392, k. 58, 66, 81; mowa wygłoszona na jej pogrzebie, rkp. Ossol. nr 400, s. 130–2.
Łucja Charewiczowa